KIZILÖZDE YER İSİMLERİNDE GEÇEN OBA ADLARI ve OBALAR
Bozlak dinler misiniz? Buradan Göçtü mü Obalar?.
Kızılöz Üzerine: Aşağıdaki Oğuz obalarının isimleri ve buralardaki yerleşimleri Kızılbaş-Kızılöz ilişkisini ister istemez ortaya koyuyor. Kızılöz yüzyıllar boyunca, Oğuz boylarını ağırlayan, civar köylerin kurulmasını sağlayıp, bu köyleri de yıllarca Türk obalarıyla 3 yönden besleyen, her karesi tarih kokan bir açık hava müzesidir. Kızıl sözcüğü Türkler'de "Güney" olarak da kullanılmaktadır. Kara:Kuzey, Ak:Batı, Mavi: Doğu dur. Öz: 1 . Bir kimsenin benliği, kendi manevi varlığı 2 . Sulak, verimli yer.
Kızılbaşlık Nedir? 1277 yılında Anadolu Selçukilerine karşı Türklük bilinciyle hareket ederek Konya'ya giren Karamanoğlu Mehmet Bey'in askerleri "başları kızıl börklü ve ayakları çarıklı" olarak tasvir edilmiştir."
Ne ilginçtir ki 16.YY'da Oğuz Töresine bağlılığın işareti olarak başlarına kızıl börk giyen Oğuz Türkleri'ni "Bunlar Şah İsmail yanlısıdır, bu nedenle başlarına kızıl börk takıyorlar, Kızılbaştırlar" diyerek kitleler halinde katleden Osmanlı'lar da, kuruluş dönemlerinde Oğuz töresinin bu kutsal rengini, kendi saltanatlarının üst kademesinde şeref payesi(rütbe) olarak takıyorlardı.
"Layık olan budur ki Sipah-ü-raiyyet birbirinden mümtaz olup kimi ak börk ve kimine bayrak ile imtiyaz virile ve ayan-ı saltanat kullarına kızıl börk giyüreler."(İ.H.Danişmend, Türklük Meseleleri, s.210)
Türklerde AL kutsal renktir. Oğuz kızları AL kullanırken(Al Duvak-Allı Gelin, Gelin arabalarının bir yanına yeşil diğer yanına al tülbent bağlanır. Al da Yeşil de Türklerin özel renkleridir. Türbelerdeki sandukaların üzerine yeşil örtü örtülür.), Oğuz erkekleri KIZIL rengi kullanırlar. Cenaze sarılan çıbıklı kilimlerimizde kızıl ve yeşil tonlar hakimdir.
Kızılöz -Klanboğazı mevkiilerini içine alan ova, evvelden beridir yörük obalarının dönelge yeri idi. Ali Sayar'ın verdiği bilgiye göre bir tarih, aynı anda 150 çadırın konduğunu bir kaç gün içinde de göçtüğünü öğrendik. Bu da bizlere Kızılöz'de gelenekselleşmiş yoğun göçebe trafiğinin, çok öncelerden beri süre geldiğini gösteriyor.
Tahrir defterlerinde geçen Emirler Obası( Emrese Dağı-Emirise Dağı-Emir İsa'nın Önü), Kılanoğlu Obası( Kılanboğazı), Hacı Hasan Obası(Hacı Hasan Gediği),Cüneyt Obası(Cüneytin Önü -Dağ İsmi-Emresenin Yanı), Kurtulmuş Obası(Şimdi Dağ İsmi), Karı-Kışla Obası(Karağşla-Aşık Mehmet'in bahçelerinin olduğu yer), Arslanlı Obası(Arslanşıh Mezarlığı , Arslanşıh'ın Dere---------Arslanşıh Mezarlığı'na büyük olasılıkla ölen yörükler gömülüyordu. Mezarlıkta bulunan Balballar(Mezartaşı) Türkler'e ait olduğunu gösteriyor.------- ),Gönderler Obası (Günderler mevkii), Kılanoğlu Obası(Kılanboğazı), Köleler(Köle Mehmet Deresi-Aktoprak), Kocaloğlu(Kocalar Obası-Koca-beyli Obası, Kocahaliloğlu Obası),Kabak Obası(Kabak Tepe)bu bölgelere isimlerini vermiş olabilirler. Gerçi Kabak Tepe şu anda ismiyle adeta özdeşleşmiş durumdadır. Ancak Kızılöz ovasındaki ağılların hizenlerinin o bölgelerdeki ardıç ormanlarından kesildiği ve büyüklerimizden duyduklarımız göz önüne alınırsa 150-200 yıl öncesinde Kabak Tepe mevkiinin, aslında muhteşem ardıç ağaçlarıyla bezenmiş, enfes bir ormanlık bölge olduğunu anlıyoruz.
25-30 sene önceleri, Tahta bölgesine konan yörüklerin bir süre sonra Karataş, Kuşkayası'na yani yukarılara göçmesi , kışlamak için de, tekrar Toroslar'dan inerken Kızılöz-Tahta bölgesine konmaları, bu tezimizi güçlendiriyor. Yukarıda adı geçen obalar gibi Kızılöz-Kılanboğazı ovası belkide onlarca obayı yaz başında ağırlıyordu. Büyük olasılıkla, konaklayan obalar "yörük kaçırtan" sıcaklarıyla yaylalara göçmeleri muhtemel.
Emirler Obası:16. YY'da Aydın ve Kütahya'da görünmektedir. 1727 yılındaki İzmir İsyanı sırasında doğuya doğru göçme olasılığı vardır. İçel'de 18. YY iskanlarında Eymirler görünmektedir.Mersin'den kopan bir oba olduğu tahmin ediliyor.
Emirlü Obası:Tire Kz, Aydın Liv, TD:.(Tahrir Defteri)166, s.459. (1530 yılında Niğde Livası'da görülen Emirlü Obası.) Faruk Sümer'e göre Söğüt Yörükleri arasında Eymürlü adlı bir oymak da bulunmaktadır. Bu oba 1570 nüfus sayımlarında ise Şucuiddin(Ulukışla) kayıtlarında görünmemektedir.(Kaynak:Osmanlı Arşivlerinden Osman Erdem-Yüzyüze görüşme)
Karı Kışlalı Obası:16.YY'da Saru-çam, Adana Livası TD:998,s 314. Daha sonraları Maraş'ta iskan olundular.
Kurtulmuş Yörükleri: Güre ve Selendi Kz Kütahya Livası TD:438,s.85
Arslanlı Obası:Saru-çam, Adana Livası TD:998,s 315
Gönderler Obası:Silifke İç-İl Livası TD:387 s.275
Cüneyt Obası:Kütahya Livası TD:438, s.20
Hacı Hasan Obası:Eymir Taifesi Yörükan-i Mar'aş, Maraş Livası TD:998, s.457
Kılanoğlu Obası: Mezidi Mz, Kosun Kz, Tarsus Liv, Td:998, s.377
Kılanköyü'nde hale hazırda Kılan ağaları otururken Kızılözden "5 Kabile 60 hane bahçelerin olduğu mevkiiye göçmüştür." -Daha doğrusu göçme cesareti bulmuştur. 60 hane ortalama 4'er kişiden 240 kişidir ki; Kılanoğlu Ağaları'nın kalıntılarını alt etmeye yeterlidir. Kabileler şunlardır.(Yerel Kay.)
1-Emirler,
2-Köleler,
3-Hacıbekirler,
4-Bozahmetli,
5-Araplar,
Ortalama her kabilenin 12 haneden oluştuğu düşünülebilir. Ancak Emirler'in en fazla 7-8 hane olabileceği, Emirler büyükleri tarafından ezelden beridir söylenir.
Kızılöz'de ikamet eden yukarıda adı geçen obalar, birlik olup, Kılan ağasının yaşadığı eski Kılan Köyü mevkiine göçerek ağaya komşu olmuşlardı. Eskiköy yıllarındaki oba adlarının iç içe girmiş olması, ağalığın el değiştirmesi gibi nedenlerden dolayı Aktoprak Köyü'ndeki bir çok kişi kendini Kılanoğlu Ağası- Obası soyundan sanmaktadır. .Burada soydan kasıt gen karışması-akrabalık bağı değildir. Buradaki kastımız kabile soyunun devamıdır. Yani Köleler, Araplar vb . Bunun doğru olup olmadığı, elbette daha ayrıntılı bir araştırma gerektirir. Ancak Galip Koca'nın(Bircan)verdiği bilgilere göre; Kılan Köyü'ne göçen oba isimlerinde Kılanoğlu Obası yoktur. Bizim yazılı kaynaklardaki araştırmalarımıza göre de Kılanoğlu Obası'nın bölgemizden zorla göç ettirildiği Niğde dışındaki farklı kaza ve illere iskan olundukları ve hatta bir kısmının Kıbrıs'a sürgün edildiğidir.
Kılanoğlu Obası'nın Kronolojisi (Kaynak:Cevdet Türkay-Orhan Sakin)
| 1520 | 1530-1800 yaklaşık | 19. Yüzyıl |
| Tarsus-Kılanoğlu Obası | Ulukışla(Türkmen Ağalığı Dönemi) | Adana, Tarsus, Kadirli, Erzurum, Çemişgezek, Kemah, Kuruçay(Erzurum)(Sürgün veya Zorunlu Göç Dönemi) |
Kılanoğlu Obası 16. Yüzyıl başlarında Tarsus'ta iken 1530-1800 yılları arasında Ulukışla'da idi. Bizim bölgemizdeki ilk yerleşim yeri Kılanboğazı mevkiiydi ki bu isim yıllardır o bölge için hala kullanılmaktadır. Kılanboğazı Kızılöz havzasının Çukurova yönünün tam ağzında bulunmaktadır. Daha sonra, muhtemelen Rumlar'dan kalma yerleşime daha elverişli Kılanköyü mevkii, yeni yurtları olmuştur.Kılanoğulları bu yıllarda Ulukışla'da bir nevi Osmanlı'nın Türkmen Ağalığını (Voyvoda) yapıyordu. Kılanın Eskiköy; hem yaylalara(Deliyayla, Kuşkayası, Karataş vb) hem de derbent(geçit) konumda olan Kızılöz'e yani yörüklerin geçit yerlerine yakınlığı nedeni ile vergi toplamaya elverişli bir konumda bulunuyordu. Ayrıca K.Eskiköy, dağların karaltısında olması nedeniyle oldukça ıssız ve güvenliydi.
Kısaca Kılanoğlu Obası, aşiretlerden vergi toplayan devlet destekli-Osmanlı'ya bağlılığı sabit olan bir ağalık teşekkülüdür. Sonraları Osmanlı'ya bağlılık, yerini bağımsızlığa doğru bıraksa da sonuç Kılanoğlu Ağalarının zararına olmuştur. Osmanlı neticede tipik bir Amerika'dır. İşi bittiğinde meşhur tokadının yüzünüzde patlaması an meselesidir. Kaypak Osmanlı, Kahpe Osmanlı ...deyimleri boşa değildir.
Kılanoğulları, Kılanboğazı mevkiinden Zanapa(Halkapınar)'ya Ereğli'den, Çayan'a kadar geniş bir bölgeye hakimdiler. "Meşhur Kılan Böreği", Ereğli ve Aksaray'ı da içine alan büyük bir bölgede günümüzde de hala bilinmekte ve tüketilmektedir. Bölgenin ekonomik düzeninden ve güvenliğinden sorumlu olmalarının yanında istihbarat-haberleşme servisi görevleri de vardı. Öte yandan bazı ağaların bu güç kudreti kendi çıkarları doğrultusunda zaman zaman kullandıkları bilgileri de yerel kaynaklardan edinilmektedir. Hatta bir Kılan ağasının, şikayet üzerine, Bozok(Çapanoğlu Yozgat'ında)'ta öldürülüp kesik başının saraya gönderildiği bilgisini,Osman Erdem'in Osmanlı Arşivlerinden edindiği belgelerden öğreniyoruz. Belgenin bir nüshası elimizdedir. O yıllarda Kılan Ağasının 600 sekbanlı(Atlı Asker) bir mini orduya da sahip olması, bölgedeki gücünü net bir şekilde ortaya koymaktadır.
18. Yüzyılın 2. yarısında Kılanoğlu Obasının çeşitli nedenlerden dolayı göçe -sürgüne zorlandığı dönemlerde , Kızılöz civarlarında eğreti şekilde oturan; Emirler, Köleler, Bozahmetler, Araplar, Hacıbekirli obaları şimdiki bahçelerin olduğu yerdeki mevkiilerde, Kılan ağalarının otorite zayıflığından yararlanarak, iskan zorunluluğu sebebi ile yurt edindiler. Aksi taktirde Kılan ağaları'nın güçlü olduğu yıllarda oralara çadır kurmak, çift-çubuk işiyle uğraşmak kimsenin haddine değildi.Zira Kızılöz'deki Köleler ve Araplar obalarından bazı çadırlar daha önceden güvenli buldukları Tarbaz'ı ve Ulukışla'yı yurt edinmişlerdi. Kızılöz'deki Kölelerden bir çadırın "Derbent" konumundaki Han'ın çevresini "Sessiz -Sakin" bularak Ulukışla'ya yerleşmesi manidardır.(K:Galip B)
"Öt kınalı kekliğim öt. Kılan ağası gibi ağan olsun" sözü, civardaki avcıların serzenişidir. Kılan Ağası'nın mekanında keklik avı yapmak, ağa şiddetine maruz kalma anlamındadır.
Kılanköyü(Bahçelievler) mevkiinde 2 tane mezarlık vardır. Bu mezarlıklardan birincisinin Kılan ağalarının olduğu söyleniyor. Ancak Mezarlığın büyüklüğü bir oba'ya yani Kılan Obası'na ait olmasını düşündürmektedir.. Diğer mezarlık ağalar mezarlığının, 250 m doğusundaki Yörüklere(Yukarıda geçen 5 oba ve diğer obalar)'a ait mezarlık olmalıydı. Mezarlıklardaki farklılık bile Kılanoğlu Obası'nın sosyal konumları hakkında derin ip uçları vermektedir. Kılanoğlu Obası'nın çeşitli nedenlerden dolayı büyük bölümünün göç etmesi-ettirilmesi bir de "çarık çıkartmaz" denilen ölümcül salgın(37 kişilik bir aileden 30'u ölmüştür) nedeni ile Emirler haricindeki 4 Oba Kılan'ın Eskiköy'e göçtüler. Emirler ise Körüklüğe oradan da Emirler'in Eskiköy'e göç etmiştir. Bu arada ağalık düzeni, sonradan gelen 4 obaya geçerek artık el değiştirmişti. Özünde yeni ağalar, eski ağaların şöhretini sürüyorlardı. Hülasa son ağalar da çeşitli yöntemlerle bölgeden uzaklaştırıldı veya öldürüldü. Ağalık sonunda tarih olmuştu.Ancak bu bölgenin salgın hastalık nedeni ile uğursuzluğu mu, yoksa Osmanlı'nın o bölgeyi lağvetmesi mi etkili oldu bilinmez daha sonraları Kılanın Eskiköy'deki yerleşik obalar şimdiki Aktoprak bölgesine göç etmişlerdir. Bir çok Aktopraklı , Kılanköyü'ndeki arazilerini de daha sonraları Emirlerliler'e satmıştır.
Yerel kaynaklardan Galip Bircan 'a göre Kılan sözcüğü Arapça'dır. Topluluk anlamındadır. 4 veya 5 kabine bahçelerin orada bir kiilan-kılan oluşturmuşlardır. Bir başka görüşe göre "namaz kılan" şeklinde olduğudur. Yorumu sizlere bırakıyoruz.
Kaynak:Galip Bircan-Sezai Yıldız , Orhan Sakin, Osman Erdem(Arşivci).
Köle Yörüklerinden Galip Koca(Bircan)-Aktoprak Köyü
Köleler Obası: 16. YY da. Dokuz Taifesi, Yörükan-i Mar'aş, Mar'aş Liv, TD:998, s.448-Aktoprakve Darboğaz Köylerinde bu oba hala vardır. (Köleler, Cevdet Türkay'a göre Ağırlığı Bozoklar olan Danişmentli Aşiretindendir.) 18. YY'da Adana, Maraş başta olmak üzere Anadolu'nun bir çok yerinde iskan olunmuşlardır. Galip Bircan atalarından duyduğuna göre Maraş'tan gelmiştir. Doğrusu budur. Yani Köleler Maraş'tan kopup gelmişlerdir. Maraş'taki Köleler Yusuf Halaçoğlu'na göre Oğuz>Bozok>Yıldızhan>Avşar boyundandır.
Araplı, Araplar Obası: 18. YY'da Maraş, Çorum, Mardin, Silistre, Bozok, Siverek, Kadirli ve İçel Sancaklarında iskan olunmuştur.Yörükan Taifesindendir. -Darboğaz ve Aktoprak Köyleri'nde bu obadan insanlar vardır. Kızılöz'de-Karıkışla'da oturdukları bilgisi yerel kaynaklıdır.. Kızılöz'de yer adları araştırılıyor. Araplı obası ,Oğuz>Bozok>Yıldızhan>Beydili boyundandır. Ulukışla'nın Eminlik Köyü de Beydili'dir. Eminlik 16. YY'da Halep livasındadır. Ayrıca Darboğaz'ın yaylalarında "Arap Yurdu" diye bir mevkii vardır. Muhtemelen Araplı obasının yaylağı idi. Araplı obası Kadirli veya İçel'den kopan obalardır.
Bozahmetli Obası: Düşenbe, Manavgat Kazası Alanya Sancağı( Çanlı'da oturmuştur. Aktoprak Köyü'nde bu oba hala vardır). Yörükan Taifesindendir. Çanlı'nın hangi mevkiide olduğunu Aktoprak köylüleri sanırız bilmekteler. Ancak Çanlı Obası 16. YY'da Adana'da .18.19. Yüzyıllarda Sinop, İzmir, Sığla, Aydın, İçel, Alanya, Hamid, Teke sancaklarında iskan olunmuştur. Çanlı ile Bozahmetli Obaları arasındaki ilişki belirsizdir. Kızılöz'de Bozahmetli veya "Boz" adı geçen yer adları araştırılıyor. Emirler sınırları içinde Boztepe, ve Bozluboyun mevkileri vardır. Bozahmetli Obası Alanya'dan koparak gelmiştir.
Koca-Beyli Obası:16.YY Kütahya Livası TD:438, s.19
Kocalar Obası: 16.YYEsb-Keşan, Turgut kz, Konya Liv, TD:387, s.24
Kabak Obası: 16.YYHaymana ta'ifesi, Ankara Kz, Ankara liv, Td:438, s.351
Kocahaliloğlu:18.YY Karahisar, Teke Sancağı(Yörükan Taifesi)
Kaynaklar: Oğuzname, Orhan Sakin, Faruk Sümer.......... Güncelleniyor....
(Yayınlama yaparken lütfen kaynak(www.emirler.net) gösterelim.
